Адамзат тарихында дін мен мәдениет әрдайым қатар дамып келген маңызды рухани құндылықтар болып табылады. Қоғамның дамуы, халықтың дүниетанымы, өмір сүру салты, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері көбіне дінмен тығыз байланыста қалыптасады. Әрбір ұлттың мәдени болмысы оның сенімімен, өмірлік ұстанымымен және рухани құндылықтарымен сабақтасып жатады. Сондықтан дін мен мәдениетті бір-бірінен бөліп қарастыру мүмкін емес. Бұл екі ұғым адамзат өркениетінің қалыптасуы мен дамуына зор ықпал етіп, қоғамдағы тұрақтылық пен рухани тұтастықтың негізін құрайды.
Дін – адам баласының рухани қажеттілігін өтейтін, оны имандылыққа, әділдікке, сабырлылыққа және мейірімділікке тәрбиелейтін құндылықтар жүйесі. Ол адамдардың өмір сүру қағидаларын қалыптастырып, қоғамда адамгершілік нормалардың орнығуына ықпал етеді. Тарихқа көз жүгіртсек, дін адамзат өміріндегі ең көне қоғамдық институттардың бірі ретінде қалыптасқанын көреміз.
Көптеген діндер адамдарды адалдыққа, кешірімділікке, ізгілікке және өзара құрметке үндейді. Осы құндылықтар қоғамдағы адамдардың өзара қарым-қатынасының сапасын арттырып, татулық пен келісімнің нығаюына негіз болады. Сондықтан діннің негізгі мақсаты тек құлшылық ету ғана емес, сонымен қатар адамның рухани кемелденуіне жағдай жасау болып табылады.
Адам өмірінде діннің орны ерекше. Әсіресе қиындыққа тап болған кезде немесе өмірдің мәнін түсінуге ұмтылған сәттерде адам рухани тірек іздейді. Осындай кезеңдерде дін адамға үміт пен сенім сыйлап, болашаққа деген сенімді нығайтады. Сонымен бірге дін қоғамдағы бауырмалдықты күшейтіп, адамдарды бірлікке шақырады.
Қоғамдағы көптеген моральдық қағидалардың түп-тамыры діни құндылықтардан бастау алады. Ата-ананы құрметтеу, үлкенге ізет көрсету, кішіге қамқор болу, әлсізге жәрдемдесу, әділдік пен адалдықты сақтау сияқты қасиеттер барлық діндерде жоғары бағаланады. Мұндай құндылықтар қоғамның рухани тұрақтылығын қамтамасыз етіп, ұрпақ тәрбиесіне оң әсер етеді.
Мәдениет – халықтың материалдық және рухани жетістіктерінің жиынтығы. Оған тіл, әдебиет, өнер, музыка, ұлттық киімдер, тұрмыс-салт ерекшеліктері, әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрлер жатады. Мәдениет ұлттың бет-бейнесін айқындап, оның тарихи жады мен рухани болмысын сақтайды.
Әр халықтың мәдениеті оның тарихи дамуы, географиялық ортасы және дүниетанымдық ерекшеліктері негізінде қалыптасады. Қазақ халқының мәдениеті де ғасырлар бойы көшпелі өмір салтының ықпалымен дамыды. Сондықтан қазақ мәдениетінде еркіндік, кеңдік, қонақжайлық, бауырмалдық және кеңпейілділік ерекше орын алады.
Мәдениеттің басты қызметтерінің бірі – адамды тәрбиелеу. Өнер мен әдебиет арқылы адамның рухани дүниесі байып, эстетикалық талғамы қалыптасады. Сонымен қатар мәдениет халықтың тарихи жадын сақтап, ұлттық құндылықтардың ұрпақтан ұрпаққа жалғасуына мүмкіндік береді.
Ұлттық мәдениет қоғамның тұтастығын нығайтып қана қоймай, әр адамның өз тамырын, шыққан тегін және тарихи жолын тануына көмектеседі. Сондықтан мәдениетті сақтау мен дамыту – әрбір ұлт үшін маңызды міндеттердің бірі.
Дін мен мәдениет – өзара тығыз байланысты құбылыстар. Тарихта көптеген халықтардың мәдениеті олардың діни сенімдері негізінде қалыптасып, дамығаны белгілі. Дін мәдениеттің дамуына ықпал етсе, мәдениет те діннің қоғамда таралуына және оның ерекшеліктерінің сақталуына әсер етеді.
Әлемдегі көптеген сәулет ескерткіштері осы байланыстың айқын дәлелі болып табылады. Мешіттер, шіркеулер мен храмдар тек ғибадат орындары ғана емес, сонымен қатар мәдени мұра ретінде бағаланады. Олардың сәулеттік ерекшеліктері халықтың дүниетанымын, эстетикалық талғамын және тарихи кезеңдерін көрсетеді.
Әдебиет пен өнер салаларында да діни тақырыптар маңызды орын алады. Көптеген ақын-жазушылар өз шығармаларында адамгершілік, әділдік, рухани тазалық және имандылық мәселелерін көтерген. Мұндай шығармалардың негізінде діни құндылықтар мен адамзаттық ортақ ұстанымдар жатыр.
Музыка мен қолөнер саласында да діннің ықпалы байқалады. Қазақ халқының діни жырлары, термелері мен дастандары халықтың рухани дүниесін байытып, мәдени мұраның маңызды бөлігіне айналды. Сонымен қатар ұлттық мерекелер мен дәстүрлердің бірқатары діни сенімдермен сабақтасып келеді.
Қазақ халқының рухани өмірінде ислам дінінің орны ерекше. Ислам діні қазақ жеріне VIII–IX ғасырларда тарала бастады. Уақыт өте келе ол халқымыздың салт-дәстүрімен үйлесіп, ұлттық мәдениеттің ажырамас бөлігіне айналды.
Қазақ халқы исламның адамгершілік қағидаларын жоғары бағалап, күнделікті өмірде кеңінен қолданды. Үлкенді құрметтеу, кішіге қамқорлық жасау, жетім-жесірге қолдау көрсету, мұқтаж жандарға көмектесу және қонақжайлық таныту сияқты қасиеттер ислам құндылықтарымен үндесіп жатыр.
Ислам діні қазақ даласында білім мен ғылымның дамуына да ықпал етті. Медреселерде діни біліммен қатар математика, астрономия, әдебиет және философия пәндері оқытылды. Бұл білім ошақтары көптеген ғалымдардың қалыптасуына негіз болды.
Әл-Фараби еңбектерінде ғылым мен білімнің маңызы ерекше аталады. Ол адамзаттың кемелденуі білім арқылы жүзеге асатынын көрсеткен. Ал Қожа Ахмет Ясауи шығармаларында рухани тазалық, адамгершілік, сабырлылық және ізгілік мәселелері кеңінен көрініс тапқан. Бұл тұлғалардың мұрасы қазақ халқының ғана емес, бүкіл ислам өркениетінің рухани дамуына зор үлес қосты.
Қазіргі жаһандану заманында түрлі мәдениеттер мен діндер арасындағы байланыс бұрынғыдан да күшейіп келеді. Әлем халықтары бір-бірінің мәдениетімен танысып, тәжірибе алмасуда. Бұл үдеріс мәдени дамуға оң әсер еткенімен, кей жағдайда ұлттық ерекшеліктердің әлсіреуіне де себеп болуы мүмкін.
Сондықтан әр халық өз мәдениеті мен рухани мұрасын сақтауға ұмтылуы қажет. Ұлттық құндылықтарды қорғау арқылы ғана қоғам өзінің тарихи сабақтастығын сақтай алады. Бұл бағытта дін де маңызды рөл атқарады. Алайда дінді дұрыс түсіну және оның шынайы құндылықтарын насихаттау аса маңызды.
Дін адамдарды бейбітшілікке, татулыққа және өзара құрметке шақыруы тиіс. Қоғамда тұрақтылық пен келісімнің сақталуы үшін діннің ізгілікке негізделген қағидаларын дұрыс насихаттау қажет.
Бүгінде әлемде дінаралық және мәдениетаралық диалогтың маңызы артып келеді. Әртүрлі дін өкілдерінің өзара түсіністікпен өмір сүруі қоғамдағы тұрақтылықтың маңызды кепілі болып саналады.
Қазақстан – көпұлтты және көпконфессиялы мемлекет. Елімізде түрлі этностар мен діни бірлестіктердің бейбіт өмір сүруіне қажетті жағдай жасалған. Бұл өзара сыйластық пен келісім қағидаттарының нәтижесі болып табылады. Сондықтан мәдениеттер мен діндер арасындағы диалогты дамыту қоғамдық тұрақтылықты нығайтудың маңызды жолдарының бірі болып қала береді.
Ұлттық мәдениет жастардың бойында отансүйгіштік сезімді қалыптастырып, ата-баба мұрасын құрметтеуге үйретеді. Халықтың тарихын, тілін және дәстүрін таныған жас ұрпақ өзінің ұлттық болмысын жақсы түсінеді.
Ал дін жастарды жаман әдеттерден аулақ болып, адамгершілік қасиеттерді бойына сіңіруге тәрбиелейді. Имандылық, адалдық, жауапкершілік, еңбекқорлық және мейірімділік сияқты қасиеттер тұлғаның дұрыс қалыптасуына ықпал етеді.
Қазіргі ақпараттық қоғамда жастар түрлі идеялар мен көзқарастардың ықпалында қалуы мүмкін. Сондықтан олардың рухани тәрбиесіне ерекше көңіл бөлу қажет. Бұл бағытта отбасы, білім беру ұйымдары және қоғам бірлесе жұмыс істеген жағдайда ғана оң нәтиже береді.
Дін мен мәдениет – адамзат қоғамының рухани дамуының негізгі тіректері. Олар ұлттық бірегейлікті сақтауға, адамгершілік құндылықтарды нығайтуға және қоғамдағы тұрақтылықты қамтамасыз етуге қызмет етеді. Қазақ халқының тарихында да дін мен мәдениет өзара сабақтасып, ұлттың рухани келбетін қалыптастырды.
Қазіргі кезеңде ұлттық мәдениетті сақтау, діни құндылықтарды дұрыс түсіну және жас ұрпақты рухани тұрғыдан тәрбиелеу бұрынғыдан да маңызды міндетке айналып отыр. Өйткені рухани бай қоғам ғана болашаққа нық қадам басып, өзінің тарихи және мәдени мұрасын келесі ұрпаққа аман жеткізе алады.
Т. ЕСҚҰЛОВА,
Жамбыл облысы әкімдігінің дін проблемаларын зерттеу орталығының Қордай ауданы бойынша арнайы бөлімінің басшысы
