Адам баласы өмір жолында қаншалықты алысқа кетсе де, туған жерінің иісін, балалық шағы өткен мекеннің әсерін және өз ұлтының рухани құндылықтарын жүрегінде сақтап жүреді. Кейбір адамдар үшін бұл сағыныш сезімі ғана болса, енді біреулер үшін өмірлік ұстанымға, шығармашылыққа және үлкен мақсатқа айналады. Осындай тұлғалардың бірі – Қордай ауданынан шыққан кәсіпкер, дизайнер және ұлттық мәдениетті дәріптеуші Рабия Мұсаевна Шинху.
Бүгінде оның есімі сән индустриясында өзіндік қолтаңбасымен танылып келеді. Ол негізін қалаған Biya Brand бренді ұлттық мәдени мұраны заманауи сән үлгілерімен үйлестіріп, дәстүр мен жаңашылдықтың арасындағы алтын көпірге айналып отыр. Рабияның шығармашылығы жай ғана киім дизайнымен шектелмейді. Оның әрбір туындысында тарихтың ізі, халықтың рухы, ата-бабадан қалған мұра және туған жерге деген ерекше құрмет сезіледі.
Біз Рабия Шинхумен сұхбаттасып, оның шығармашылық жолы, ұлттық мәдениетке деген көзқарасы, сән әлеміндегі ізденістері мен болашақ жоспарлары туралы әңгімелестік.
Балалық шақтан басталған қызығушылық
Рабия Мұсаевнаның айтуынша, оның ұлттық киімдерге деген қызығушылығы бала күнінен қалыптасқан. Дәстүрлерді берік ұстанатын отбасында тәрбиеленіп, ұлттық рәсімдер мен салт-жоралғыларды көріп өскен ол мәдени мұраның құндылығын ерте түсінген.
– Мен ұлттық дәстүрлер сақталған ортада өстім. Бала кезімде түрлі мерекелер мен отбасылық жиындарда үлкендердің ұлттық киім киіп жүргенін көретінмін. Әсіресе қалыңдықтардың киімдері мен олардың ою-өрнектері ерекше әсер қалдыратын. Әр өрнектің, әр түстің өзіндік мағынасы бар екенін кейінірек түсіне бастадым. Сол кезде ұлттық мәдениеттің байлығы мен тереңдігіне қызығушылығым оянды, – дейді ол.
Оның айтуынша, ұлттық киімдер көбіне мерекелік іс-шараларда ғана қолданылатын. Ал күнделікті өмірде мұндай элементтер сирек кездесетін. Осы жағдай оны ойландырып, дәстүрлі мәдениетті қазіргі заман талабына бейімдеу туралы идеяның тууына себеп болған.
– Мен өзіме үнемі бір сұрақ қоятынмын: неге ұлттық киім элементтері тек мерекелерде ғана киіледі? Неліктен оларды күнделікті өмірдің бір бөлігіне айналдырмасқа? Осы ойлар кейін менің шығармашылық бағытымның қалыптасуына ықпал етті, – дейді дизайнер.
Қордай – мәдениеттер тоғысқан мекен
Рабияның дүниетанымының қалыптасуына туған жері Қордай ауданының да әсері зор болған. Ол бұл өңірді түрлі мәдениеттер мен дәстүрлердің табиғи түрде үйлесім тапқан мекені ретінде сипаттайды.
– Қордай – ерекше өңір. Мұнда қазақтар, дүнгендер және басқа да этнос өкілдері тату-тәтті өмір сүріп келеді. Әр халық өз мәдениетін сақтай отырып, ортақ құндылықтарды қалыптастырады. Бұл өзара құрмет пен сенімге негізделген орта. Мен дәл осындай қоғамда өскенім үшін өзімді бақытты санаймын, – дейді ол.
Дизайнердің пікірінше, мәдениеттердің қатар өмір сүруі адамның дүниетанымын кеңейтіп, өзгелерді түсінуге үйретеді.
– Мен мәдениетті шекара емес, адамдарды біріктіретін күш ретінде қабылдаймын. Қордайда өскен әр адам түрлі дәстүрлердің үйлесімді өмір сүре алатынын көріп өседі. Бұл кейін шығармашылыққа да әсер етеді. Сондықтан менің жұмыстарымда бірнеше мәдениеттің әсері байқалуы заңды құбылыс, – дейді Рабия.
Арманнан басталған бренд
Өз брендін құру идеясы Рабияға елордаға көшкеннен кейін келген.
– Қазақстанның оңтүстігінде дүнген мәдениетімен жақсы таныс адамдар көп. Ал елдің басқа өңірлерінде бұл мәдениет туралы мәлімет аздау. Бір күні мен өзіме: «Неліктен халқымның мәдениетін сән арқылы танытпасқа?» деген сұрақ қойдым. Сол ой уақыт өте келе нақты мақсатқа айналды, – дейді ол.
Алғашында бұл бағытта басқа біреу жұмыс істейтін шығар деп ойлаған. Алайда уақыт өте келе бұл істі өзі қолға алуы керектігін түсінген.
– Кейде жақсы идеяны жүзеге асыратын адамды күтеміз. Кейін оның өзіміз екенімізді түсінеміз. Менде де дәл солай болды. Сондықтан қорқыныш пен күмәнға қарамастан алғашқы қадамды жасауға шешім қабылдадым, – дейді дизайнер.
Дәстүр мен заманауилықтың үйлесімі
Рабияның брендін ерекшелендіретін басты белгі – дәстүрлі дүнген кестелерін заманауи сән үлгілеріне енгізуі.
– Мен үшін кесте жай ғана сәндік элемент емес. Бұл – халықтың тарихы мен мәдени жадын сақтайтын құндылық. Әрбір өрнектің астарында белгілі бір мағына жатыр. Сондықтан оларды жаңа үлгіде қолданған кезде түпкі мәнін жоғалтпауға тырысамын, – дейді ол.
Оның айтуынша, заманауи сәннің басты талабы – ыңғайлылық. Сондықтан дәстүрлі элементтер қазіргі адамның өмір салтына бейімделуі керек.
– Адамдар ұлттық нақыштағы киімді тек мерекеде емес, күнделікті өмірде де кигісі келуі тиіс. Сондықтан мен ыңғайлылық пен эстетиканы қатар ұстанамын. Егер киім әдемі болғанымен, оны ешкім кимесе, оның өміршеңдігі болмайды, – дейді Рабия.
Әр бөлшектің өз тарихы бар
Дизайнер өз жұмыстарында мәдениетті үлкен элементтер арқылы емес, ұсақ бөлшектер арқылы жеткізуді жөн көреді.
– Кейде бір ғана түйме немесе шағын кесте бүкіл образдың мәнін ашып тұрады. Мен көбіне ұлттық өрнектерді, дәстүрлі пішіндерді, аппликацияларды және ерекше текстураларды қолданамын. Әрбір бөлшек белгілі бір идеяны жеткізуі керек, – дейді ол.
Шабыт көздерінің бірі – архивтік материалдар мен тарихи деректер.
– Мен ескі фотосуреттерді, музей қорларындағы материалдарды, тарихи деректерді көп зерттеймін. Бұл маған бұрынғы дәстүрлерді жаңа қырынан көруге мүмкіндік береді. Мен өткенді қайталағым келмейді. Керісінше, оны бүгінгі күннің тілімен сөйлеткім келеді, – дейді дизайнер.
Сән арқылы мәдени диалог қалыптастыру
Рабия сән индустриясының тек сыртқы келбетке қатысты сала емес екеніне сенімді.
– Киім – коммуникация құралы. Адамдар кейде сөзбен жеткізе алмайтын дүниені сыртқы келбеті арқылы көрсете алады. Менің ойымша, сән адамдарды мәдениетпен таныстырудың ең тиімді жолдарының бірі, – дейді ол.
Оның айтуынша, ұлттық элементтер қолданылған киімдер адамдардың қызығушылығын оятып, мәдени диалогтың басталуына себеп болады.
– Бір адам киімдегі ерекше өрнек туралы сұрауы мүмкін. Сол сәтте мәдениет туралы әңгіме басталады. Осылайша сән адамдарды жақындастырады, – дейді Рабия.
Халықаралық нарыққа жол
Қазіргі уақытта дизайнер халықаралық деңгейде жұмыс істеуді мақсат етіп отыр.
– Қазақстанның мәдени байлығы әлемдік аудитория үшін өте қызықты. Бізде әлі толық ашылмаған үлкен әлеует бар. Сондықтан халықаралық көрмелерге, сән апталықтарына қатысып, мәдени мұрамызды кеңінен таныстыруды жоспарлап отырмыз, – дейді ол.
Оның пікірінше, әлем бүгінде бірегейлікке қызығады.
– Қазір жаһандану дәуірі болғанымен, адамдар ерекшелікті іздейді. Ал біздің мәдениетімізде сондай ерекшеліктер өте көп. Сондықтан оны дұрыс таныстыра білсек, халықаралық деңгейде үлкен сұранысқа ие бола аламыз, – дейді дизайнер.
Қиындықтар мен тәжірибе
– Алғашқы жылдары қаржылық қиындықтар болды. Кез келген кәсіп секілді бұл жол да оңай болмаған. Команда жинау, өндірісті ұйымдастыру, жеткізушілер табу – бәрі уақыт пен күш талап етті. Бірақ ең күрделі мәселе дәстүрлі кестелеу өнерін меңгерген шеберлердің аздығы болды, – дейді ол.
Бұл жағдай дизайнерді мәдени мұраны сақтаудың маңыздылығын тереңірек түсінуге жетелеген.
– Кейбір технологиялар мен қолөнер тәсілдері жоғалып бара жатқанын байқадым. Сондықтан біз тек өнім шығарумен ғана шектелмей, тәжірибе мен білімді келесі буынға жеткізуге де көңіл бөле бастадық, – дейді Рабия.
Жастарға үндеу
Сұхбат барысында дизайнер жастарға да өз ойын жеткізді.
– Ең бастысы – өзіңе сену. Кейде адамдар өз армандарын жүзеге асыруға қорқады. Бірақ кез келген үлкен жетістік кішкентай қадамнан басталады. Сонымен қатар өз тамырыңды ұмытпау маңызды. Өзіңнің кім екеніңді, қайдан шыққаныңды білу адамға үлкен күш береді, – дейді ол.
Оның пікірінше, жастар жаһандық мүмкіндіктерді пайдалана отырып, ұлттық құндылықтарды сақтай білуі керек.
– Заманауи болу үшін өз болмысыңнан бас тартудың қажеті жоқ. Керісінше, ұлттық ерекшелік адамды өзгелерден даралайды, – дейді дизайнер.
Болашаққа бағытталған жол
Бүгінде Рабия Шинху өз жұмысын жай кәсіп ретінде емес, өмірлік миссия ретінде қабылдайды.
– Менің мақсатым – мәдениетті сақтау ғана емес, оны дамыту. Дәстүр уақытпен бірге өзгеріп, жаңа формада өмір сүре алады. Ең бастысы – оның мәнін жоғалтпау, – дейді ол.
Дизайнер алдағы уақытта жаңа коллекциялар әзірлеп, халықаралық жобаларға қатысып, ұлттық мәдениетті әлемдік деңгейде танытуды жалғастырмақ.
Рабия Шинхудың өмір жолы – туған жерге деген сүйіспеншіліктің, мәдени мұраға деген құрметтің және өз ісіне адалдықтың жарқын үлгісі. Оның шығармашылығы ұлттық құндылықтардың заман талабына сай жаңарып, жаңа буын үшін өзектілігін жоғалтпайтынын дәлелдейді.
Дәстүр мен заманауилық үйлескен жерде жаңа идеялар туады. Ал мұндай идеялар халықтың мәдени жадын сақтап қана қоймай, оны болашақ ұрпаққа жеткізудің тиімді құралына айналады. Рабия Шинхудың еңбегі де дәл осы мақсатқа қызмет етіп келеді. Оның әрбір туындысында туған жерге деген сағыныш, мәдениетке деген құрмет және болашаққа деген сенім көрініс табады.
Ұлттық сән – рухани жаңғырудың бір көрінісі
Соңғы жылдары әлемдік сән индустриясында ұлттық нақышқа деген қызығушылық айтарлықтай артты. Әлемнің көптеген елдерінде дизайнерлер өз халқының мәдени мұрасын жаңа қырынан таныстырып, ұлттық ерекшеліктерді заманауи сәнмен ұштастыруға ұмтылуда. Бұл үрдіс Қазақстанда да қарқын алып келеді. Ұлттық құндылықтарды дәріптеу, тарихи мұраны жаңғырту және мәдени ерекшеліктерді кеңінен насихаттау бағытындағы жұмыстар шығармашылық ортада жаңа серпін қалыптастырды.
Рабия Шинху да осы бағытта еңбек етіп жүрген дизайнерлердің бірі. Оның айтуынша, ұлттық сән тек әдемі киім жасаумен шектелмейді. Бұл – халықтың тарихын, дүниетанымын, өмір салтын және рухани құндылықтарын танытатын маңызды құрал.
– Біз кейде мәдениетті тек кітаптардан немесе мұражайлардан іздейміз. Бірақ мәдениет күнделікті өмірде де болуы керек. Егер адам өз мәдениетін күнделікті қолданып жүрсе, ол мәдениет өмір сүруін тоқтатпайды. Сондықтан сән ұлттық құндылықтарды сақтаудың және дамытудың тиімді жолдарының бірі деп ойлаймын, – дейді дизайнер.
Оның пікірінше, қазіргі жастар ұлттық мәдениетті жаңа форматта қабылдауға дайын. Бұрын дәстүрлі киімдер тек мерекелер мен салтанатты іс-шараларға арналған деген түсінік басым болса, бүгінде ұлттық элементтер күнделікті стильдің ажырамас бөлігіне айналып келеді.
– Жастар өзіндік ерекшелігін көрсеткісі келеді. Олар қайталанбайтын дүниелерді іздейді. Ал ұлттық мәдениет сол ерекшеліктің қайнар көзі бола алады. Біз әлемдік трендтерді қабылдай отырып, өз болмысымызды сақтай білуіміз керек, – дейді Рабия.
Қордайдан басталған үлкен арман
Рабия Шинху қайда жүрсе де туған жері Қордайды ерекше ықыласпен еске алады. Оның айтуынша, балалық шағы өткен өңірдің табиғаты, адамдары және мәдени ортасы өмірлік ұстанымдарының қалыптасуына үлкен әсер еткен.
– Қордай мен үшін жай ғана туған жер емес. Бұл – менің дүниетанымым қалыптасқан мекен. Мұнда мен адамдар арасындағы сыйластықты, еңбекқорлықты және дәстүрге деген құрметті көріп өстім. Сол құндылықтар әлі күнге дейін менің өмірімнің негізгі бағдарлары болып келеді, – дейді ол.
Дизайнер туған өлкесінің көпұлтты болмысы оған әртүрлі мәдениеттерді түсінуге және құрметтеуге үйреткенін айтады. Оның пікірінше, дәл осы орта кейін шығармашылық жұмыстарында көрініс тапқан.
– Мен әрдайым Қордайды мәдениеттер тоғысқан ерекше өңір ретінде қабылдаймын. Бұл жер маған адамдар арасындағы айырмашылықтарды емес, ортақ құндылықтарды көруге үйретті. Сондықтан менің жұмыстарымда бірлік пен өзара түсіністік идеясы жиі кездеседі, – дейді ол.
Ұлттық мұраны сақтаудағы жауапкершілік
Рабия Шинху ұлттық мәдениетті дәріптеу тек шығармашылық емес, үлкен жауапкершілік екенін атап өтеді. Өйткені әрбір ою, әрбір кесте, әрбір өрнек ғасырлар бойы қалыптасқан мәдени тәжірибенің жемісі.
– Егер біз ұлттық мұраны заманауи форматта ұсынсақ, оның мазмұнын бұрмаламауымыз керек. Әр элементтің мағынасын түсініп барып қолданған жөн. Бұл жерде дизайнердің жауапкершілігі өте жоғары, – дейді ол.
Оның айтуынша, ұлттық құндылықтарды дәріптеу барысында тарихи деректерге сүйену маңызды. Сондықтан жаңа коллекция әзірлеу кезінде дизайнер архивтік материалдарды зерттеуге көп уақыт бөледі.
– Кейде бір ғана өрнектің тарихын зерттеу үшін бірнеше апта кетеді. Бірақ бұл өте маңызды жұмыс. Себебі біз тек сәндік элемент жасап жатқан жоқпыз, біз мәдени мұраны сөйлетіп жатырмыз, – дейді Рабия.
Болашаққа көзқарас
Бүгінде дизайнер өз жұмысын жаңа деңгейге көтеруді мақсат етіп отыр. Оның жоспарында халықаралық ынтымақтастықты кеңейту, ұлттық мәдениетті әлемдік аудиторияға таныстыру және жас дизайнерлерге қолдау көрсету секілді бастамалар бар.
– Қазақстанның мәдени әлеуеті өте жоғары. Бізде әлемге көрсете алатын құндылықтар жеткілікті. Сондықтан болашақта халықаралық жобаларға қатысып қана қоймай, түрлі мәдени алаңдарда еліміздің ерекшелігін таныстыруды жалғастырғым келеді, – дейді ол.
Сонымен қатар Рабия ұлттық қолөнер мен дәстүрлі кестелеу өнерін дамытуға бағытталған арнайы шеберлік сабақтарын ұйымдастыруды жоспарлап отыр. Оның пікірінше, жастардың тарихи мұраға қызығушылығын арттыру мәдениетті сақтаудың ең тиімді жолдарының бірі.
– Егер біз бүгін жастарға мәдениеттің маңызын түсіндіре алсақ, ертең бұл мұра өз жалғасын табады. Мәдениет тек өткеннің естелігі емес, болашаққа апаратын рухани көпір болуы керек, – дейді дизайнер.
Қордай топырағында дүниеге келген Рабия Шинхудың шығармашылық жолы туған жерге деген құрметтің, ұлттық құндылықтарға деген адалдықтың және еңбекқорлықтың жарқын үлгісі болып табылады. Оның табандылығы мен ізденісі ұлттық мәдениеттің заман ағымымен бірге дамып, жаңа тыныс ала алатынын көрсетеді.
Бүгінде оның туындылары тек сән үлгісі ретінде ғана емес, мәдени мұраны дәріптейтін ерекше жоба ретінде бағаланып келеді. Ал бұл – туған жерден басталған арманның үлкен жетістікке ұласуының нақты көрінісі.
