Ауылдағы жолдың жағдайы, көшенің жарығы, қоғамдық кеңістіктің қолайлылығы немесе әлеуметтік нысанның жұмысы тұрғынның күнделікті өміріне әсер етеді. Осындай мәселелерге қатысты ұсыныс айту және оның қалай қаралатынын білу азаматтың қоғамдық өмірге қатысуын көрсетеді. Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясында бұл қатысудың құқықтық негіздері бекітілген.
Конституцияның 4-бабы халықты мемлекеттік биліктің бастауы және Егемендік иесі ретінде айқындайды. Халық өз билігін референдум мен еркін сайлау арқылы, сондай-ақ мемлекеттік органдар арқылы жүзеге асырады. Бұл ұстаным өкілді органдардың қызметі тұрғын мүддесімен байланысты болуы керегін көрсетеді. Ал азаматтың басқаруға қатысуы сайлау күнімен шектелмейді.
35-бап азаматтарға мемлекет ісін басқаруға тікелей және өкілдері арқылы қатысуға, мемлекеттік және жергілікті өзін-өзі басқару органдарына жүгінуге, жеке немесе ұжымдық өтініш жолдауға құқық береді. Демек, тұрғынның мәселе көтеруі мемлекеттік басқарудың заңды бөлігі. Өтініш нақты қаралып, берілген жауап шешімнің мәнін түсіндіруі қоғамдық диалогтың сапасына ықпал етеді.
Мәселен, тұрғындар көшенің белгілі бір бөлігінде жарық жеткіліксіз екенін байқаса, мәселенің орнын, қауіп төндіретін жағдайды және ұсынысын көрсетіп жүгінуіне болады. Нақты дерек өтінішті қарауды жеңілдетеді. Сонымен бірге өтініш берілгені ұсыныстың міндетті түрде дәл сол нұсқада орындалатынын білдірмейді. Шешім заң талаптарын, құзыретті, қаржылық мүмкіндікті және өзге тұрғындардың мүддесін ескере отырып қабылданады.
Сондықтан мазмұнды жауаптың маңызы жоғары. Жұмыс жоспарланған болса, оның қандай кезеңде қаралатыны түсіндірілгені жөн. Ұсынысты іске асыруға кедергі бар болса, оның себебі анық көрсетілуі керек. Тұрғынның сұрағына қатысты жалпы сипаттағы жауап мәселені түсінуге көмектеспейді. Дәлелді кері байланыс азаматқа жағдайды бағалап, келесі қадамын заңды жолмен анықтауға мүмкіндік береді.
Жергілікті басқаруда мәслихаттың орны ерекше. Конституцияның 88-бабы мәслихаттардың тиісті аумақ халқының ерік-мүддесін білдіретінін бекітеді. Олардың қарауына аумақты дамыту жоспарларын, экономикалық және әлеуметтік бағдарламаларды, жергілікті бюджетті және оның атқарылуы туралы есептерді бекіту жатады. Осы өкілеттіктер тұрғын ұсынысының ауданның даму басымдықтарымен байланысын ашады.
Ал 89-бап жергілікті атқарушы органдардың міндеттерін айқындайды. Олар даму жоспарлары мен бюджетті әзірлеуді, олардың орындалуын қамтамасыз етуді және өз құзыретіндегі өзге жұмысты атқарады. Мәслихат пен әкімдік қызметінің осы айырмасын түсіну тұрғынға мәселені тиісті органға жеткізуге көмектеседі. Әр мекеменің өкілеттігі анық болғанда жауапкершіліктің де кімге жүктелетіні түсінікті болады.
Ауданның бюджеті жөніндегі талқылауда азаматтарды жалпы сома ғана қызықтырмауы мүмкін. Қандай қажеттілік бірінші кезекке қойылды, бірнеше ауылдың мүддесі қалай ескерілді, жоспарланған жұмыстың нәтижесі қандай өлшеммен бағаланады деген сұрақтар орынды. Тұрғындардың нақты ұсынысы басымдықтарды түсінуге көмектеседі. Ал өкілді және атқарушы органдардың түсіндіруі шешімнің негізін ашуы тиіс.
Меркі ауданындағы қоғамдық талқылауларды да осы мазмұнда ұйымдастыру пайдалы. Тұрғын өз ауылының мәселесін нақтылап, қажет болса ортақ ұсыныс қалыптастырады. Қатысушылар бір-бірінің мүддесін тыңдайды, ал жауапты органдар құзыреті шегінде түсініктеме береді. Осындай диалогта жол, білім, мәдениет немесе абаттандыру мәселесі туралы пікірлер ортақ қажеттілікті анықтауға қызмет етеді.
Конституция қоғамдық өкілдіктің ұлттық деңгейдегі тетіктерін де белгілейді. Қазақстан Халық Кеңесі халық мүддесін білдіретін жоғары консультативтік орган ретінде айқындалған. Ол ішкі саясат пен қоғамдық келісім жөнінде ұсыныстар әзірлейді, Құрылтайға заң жобаларын енгізе алады. Кеңесті жергілікті мәслихатпен теңестіруге болмайды: әрқайсысының мәртебесі мен өкілеттігі бөлек, бірақ қоғам мүддесін білдірумен байланысты қызметі бар.
Мемлекеттік институттардың өкілеттігін білу құқықтық қорғау жүйесін түсінуге де көмектеседі. Конституциялық Сот конституциялық бақылауды жүзеге асырады және Конституцияның үстемдігін қамтамасыз етеді. Бұл органның міндеті жергілікті шаруашылық мәселені тікелей шешумен бірдей емес. Басқару, өкілдік және құқықтық бақылау тетіктерін ажырату азаматтың қандай мәселе бойынша қайда жүгінетінін дұрыс анықтауына мүмкіндік береді.
Азаматтық қатысу нәтижелі болуы үшін тұрғынның нақты ұсынысы мен мемлекеттік органның негізді жауабы байланысуы керек. Конституция осы қатынастың құқықтық тірегін қалыптастырады. Өз ауылының дамуын талқылау, өкілді органның жұмысын білу және заңды өтініш жолын пайдалану азаматқа ортақ мәселеге қатысу мүмкіндігін береді. Ал шешім қабылдайтын органдар үшін бұл халық мүддесін ескерудің маңызды жолы.
Джантелиев Жұмахан Сихаұлы
Меркі аудандық қоғамдық кеңес төрағасы
