Баланың білім алуы, азаматтың қауіпсіз жұмыс істеуі, науқастың медициналық көмекке жүгінуі және қолдауға мұқтаж адамның әлеуметтік қорғауға қол жеткізуі әр отбасы үшін маңызды. Қазақстан Республикасының Конституциясында белгіленген әлеуметтік кепілдіктер осы қажеттіліктермен байланысты. Олардың мазмұнын түсіндіруде құқықтың нақты нені қамтитынын және оны жүзеге асыратын қызметтің қалай ұйымдастырылатынын ажыратып көрсету керек.
Конституция Қазақстанды әлеуметтік мемлекет ретінде айқындайды. Бұл мәртебе қоғамдық дамуды адамның өмір сапасымен байланыстырып қарауға негіз болады. Сондықтан ауданның дамуын бағалағанда пайдалануға берілген ғимараттың саны ғана жеткіліксіз. Сол нысан тұрғынға қандай мүмкіндік берді, қызметке жету қаншалықты қолайлы, оны пайдалану тәртібі түсінікті ме деген сұрақтар да маңызды.
Білім беру саласындағы негізгі кепілдік 33-бапта жазылған: азаматтар мемлекеттік оқу орындарында орта білімді ақы төлемей алуға құқылы. Осы норма аясында мектептің жұмысын сабаққа қатысу көрсеткішімен ғана бағалау тарлық етеді. Оқу ортасының қауіпсіздігі, қажетті оқу жағдайы, білім беру стандарттарының орындалуы және балаға педагогикалық қолдау көрсету білім алу мүмкіндігінің сапасына әсер етеді.
Мысалы, ауылдағы мектепті жаңарту мәселесі талқыланса, оның тұрғын үшін мәні балалардың қандай жағдайда оқитынымен ашылады. Жылы кабинет, жарамды жабдық, қолжетімді оқу ресурсы және қауіпсіз орта оқушының оқуына ықпал етеді. Ғимаратты жөндеумен қатар оның ішіндегі оқу жағдайын жақсарту да маңызды. Ата-ана баласының қажетті қолдауға қол жеткізуі туралы сұрақ қоя алады. Осы сұрақтың негізді қаралуы білім алу кепілдігінің күнделікті мәнін ашады.
Жоғары білімге қатысты тұжырымды да дәл жеткізу қажет. Конституция азаматтың заңға сәйкес жоғары білім алуға құқығын бекітеді. Бұл барлық адамға кез келген жоғары оқу орнында ақысыз оқу автоматты түрде беріледі дегенді білдірмейді. Оқуға түсу, қаржыландыру және өзге жағдайлар тиісті заңнамамен реттеледі. Құқықты дұрыс түсіндіру жастар мен ата-аналардың мүмкіндігін шынайы бағалауына көмектеседі.
Денсаулық сақтау саласында 32-бап азаматтардың денсаулығын сақтау құқығын және заңда белгіленген медициналық көмекті ақы төлемей алу құқығын қарастырады. Бұл жерде медициналық көмектің заңмен айқындалатын көлемі мен тәртібін ескеру маңызды. Конституциялық кепілдікті кез келген қызметтің барлық жағдайда тегін көрсетілуі ретінде ұсынуға болмайды. Тұрғынға нақты қызмет жөніндегі ресми ақпараттың түсінікті әрі қолжетімді болуы қажет.
Ауыл тұрғыны үшін қабылдауға жазылу, қажетті маманға жету, жолдама тәртібін түсіну және медициналық көмек алу жағдайы маңызды. Қызмет көрсететін мекеменің осы мәселелер бойынша анық ақпарат беруі азаматтың уақытын үнемдеп, қажетті көмекті алу жолын түсінуіне ықпал етеді. Медициналық нысанның қоғамдық маңызы да тұрғынға беретін нақты мүмкіндігімен өлшенеді. Әлеуметтік саясаттың нәтижесі адамның қажетті көмекті уақытында алуына жағдай жасалуынан көрінеді.
Еңбек саласындағы кепілдіктер де отбасының тұрақтылығына тікелей қатысты. Конституцияның 27-бабы адамның еңбек ету және кәсіп түрін таңдау құқығын бекітеді. Қауіпсіз әрі гигиена талаптарына сай еңбек жағдайы, кемсітусіз сыйақы және заңға сәйкес әлеуметтік қорғалу осы құқықтың құрамына кіреді. Тынығуға, жұмыс уақытына және ақы төленетін демалысқа қатысты кепілдіктер де заңмен қамтамасыз етіледі.
Жаңа жұмыс орны ашылғанда, қызметкер үшін еңбегінің қандай жағдайда ұйымдастырылатыны маңызды. Еңбек қатынасының заңды рәсімделуі, жұмыс беруші мен жұмыскер міндеттерінің түсінікті болуы, қауіпсіздік талаптарының сақталуы адамға тұрақтылық береді. Жұмыс орнының саны мен жұмыс сапасын бірге қарастыру қажет. Қызметкер өзіне қойылатын талапты және еңбек жағдайын алдын ала түсінсе, құқықтары мен міндеттерін сауатты бағалай алады.
Әлеуметтік қамсыздандырудың негіздері 31-бапта бекітілген. Жасына, науқастануына, мүгедектігіне, асыраушысынан айырылуына байланысты және өзге заңды негіздер бойынша кепілдіктер қарастырылған. Нақты көмек түрі мен оны алу шарттары заңнамамен айқындалады. Сондықтан тұрғынға қолдау туралы ақпарат бергенде оның кімге арналғанын, қандай тәртіппен берілетінін және қай органға жүгіну керегін көрсету пайдалы.
Әлеуметтік кепілдіктерді түсіндіру азаматтың белсенділігін де арттырады. Адам өзіне тиесілі мүмкіндікті білсе, қажетті құжатты сауатты дайындайды, қызмет сапасы жөнінде негізді сұрақ қояды және құқық бұзылған жағдайда қорғану жолын іздейді. Қызмет көрсететін мекемелердің ақпаратты анық жеткізуі осы үдерісті жеңілдетеді. Әсіресе күрделі рәсімді қарапайым тілмен түсіндіру қолдаудың қолжетімді болуына әсер етеді.
Меркі ауданындағы білім, денсаулық сақтау, жұмыспен қамту және әлеуметтік қолдау мәселелерін осы өлшеммен талқылауға болады. Конституциядағы кепілдіктің мәні тұрғынның нақты қажеттілігімен ұштасқанда түсінікті болады. Әр жобаның нәтижесін адамға берілген мүмкіндік, қызметтің сапасы және заңды құқықтың сақталуы арқылы бағалау әлеуметтік мемлекеттің ұстанымын күнделікті өмірде ашып көрсетеді.
Бойбосынова Роза Жапарқызы
Меркі аудандық аналар кеңесінің орынбасары
