Азаматтың құқығы мемлекеттік мекемеге жүгінгенде, еңбек қатынасында, емханаға барғанда немесе әлеуметтік желіні пайдаланғанда нақты мәнге ие болады. Адамның өтінішін тыңдау, жеке мәліметін қорғау, оған құрметпен қарау және заңды мүддесін ескеру осы қатынастардың сапасын айқындайды. Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясын түсіндіруді де тұрғын күнделікті кездесетін осындай жағдайлардан бастаған орынды.
Конституцияның 1-бабында мемлекет үшін адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары ең жоғары құндылық ретінде белгіленген. Бұл қағида мемлекеттік шешімнің мазмұнын бағалауға мүмкіндік береді. Қызмет көрсету тәртібі азаматқа түсінікті ме, қабылданған шешім оның заңды мүддесін ескере ме, құқығы бұзылғанда қорғану жолы бар ма деген сұрақтардың әрқайсысы осы құндылықпен байланысты.
Негізгі Заңның 15-бабы адамның құқықтары мен бостандықтары оған тумысынан тиесілі екенін бекітеді. Ал 16-бап заң мен сот алдындағы теңдікті және кемсітуге жол берілмейтінін айқындайды. Демек, адамның әлеуметтік жағдайы, лауазымы, тұрғылықты жері немесе өзге ерекшелігі оның құқығын төмендетуге негіз бола алмайды. Ауыл тұрғынының мәселесі де құқықтық тұрғыдан толық әрі әділ қаралуы керек.
Осы талаптың күнделікті көрінісі қарапайым. Мекемеге келген адамға шешімнің себебі түсіндіріліп, өз мүддесіне қатысты ақпаратпен танысу мүмкіндігі берілуі қажет. Қызмет көрсетудің қолайсыз ұйымдастырылуы немесе адамның сұрағына немқұрайды қарау құқықтық мәдениетке қайшы келеді. Азаматтың қадір-қасиетін құрметтеу мекеменің ішкі тәртібінен, қызметкердің қарым-қатынасынан және жауаптың мазмұнынан байқалады.
Конституцияның 20-бабы адамның ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғайды. Бұл ұстаным қоғамдық ортадағы қарым-қатынасқа да қатысты. Даулы мәселені талқылау кезінде адамның жеке басын қорлау, оны көпшілік алдында кемсіту немесе абыройына нұқсан келтіру мәселенің шешілуіне көмектеспейді. Құқықтық қоғамда сын нақты әрекетке, шешімге және дәлелге сүйенгенде нәтижелі болады.
Цифрлық ортада құқықты қорғаудың маңызы артып отыр. Конституцияның 21-бабында жеке өмірдің, жеке және отбасы құпиясының қорғалуы, дербес деректерді заңсыз жинаудан, өңдеуден, сақтаудан және пайдаланудан қорғау кепілдігі қарастырылған. Бұл кепілдік цифрлық технология қолданылатын жағдайларды да қамтиды. Сондықтан адамның құжаты, байланыс дерегі немесе жеке өміріне қатысты мәліметі интернетте қолжетімді болып қалды екен деп оны еркін таратуға болады деген түсінік дұрыс емес.
Мәселен, ауылдың ортақ чатында тұрғынның жеке куәлігінің суреті, медициналық құжаты немесе жеке хат алмасуы жарияланды делік. Мұндайда талқыланған мәселенің өзінен бөлек, мәліметті таратуға заңды негіздің бар-жоғы маңызды. Ақпаратты пайдаланудың мақсаты, қажеттілігі және заң талаптары ескерілуі тиіс. Конституция осы сұрақтарға құқықтық бағдар береді, ал нақты рәсім мен жауаптылық тиісті заңнамамен айқындалады.
Жеке мәліметті қорғауға мекемелер де жауапты қарауы керек. Қызмет алу үшін тапсырылған құжаттағы деректердің жария хабарландыруға немесе әлеуметтік желідегі жазбаға орынсыз көшірілмеуі маңызды. Тұрғыннан мәлімет сұралғанда оның қандай мақсатта пайдаланылатынын түсінікті жеткізу сенімге ықпал етеді. Цифрлық қызметтің қолайлылығы адамның жеке өмірін қорғау талабымен қатар жүруі қажет.
Сөз еркіндігі де осы жауапкершілікпен сабақтасады. Конституцияның 23-бабы ақпарат алу мен таратуға құқықтық негіз береді, сонымен бірге басқа адамдардың ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғау талабын бекітеді. Қоғамдық мәселені ашық көтеруге болады. Алайда нақты дәлел мен болжамды ажырату, қажетсіз жеке мәліметті таратпау және пікірді қорлауға айналдырмау маңызды. Құқықты пайдалану өзгенің құқығын ескеруді талап етеді.
Егер адам өз құқығы бұзылды деп есептесе, жағдайды растайтын құжаттарды, хат-хабарды немесе жарияланымның деректерін сақтағаны жөн. Одан кейін мәселенің сипатына қарай уәкілетті органға жүгіну, білікті заң көмегін алу немесе сот арқылы қорғану мүмкіндігі қарастырылады. Конституцияның 12-бабы заңға қайшы келмейтін тәсілдермен қорғануға және сот қорғауына негіз болады. Нақты әрекет істің мән-жайына сай таңдалуы керек.
Меркі тұрғыны үшін осы кепілдіктерді білу күнделікті мәселені шешуге көмектеседі. Өзіне қатысты шешіммен танысу, дербес деректің не үшін сұралғанын анықтау және құқығы бұзылды деп есептесе заңды қорғау жолын таңдау азаматтың мүмкіндігін кеңейтеді. Мұндай жағдайда мәселені нақты тұжырымдап, қажетті құжатты сақтап, жауаптың мазмұнын түсіну маңызды. Құқықты білу мен оны сауатты пайдалану өзара сабақтас.
Конституцияның азамат өміріндегі маңызы осылай ашылады. Қадір-қасиетке құрмет, заң алдындағы теңдік, жеке өмірдің қорғалуы және құқықты қорғау мүмкіндігі әр адамның қоғамдағы орнын нығайтады. Осы кепілдіктерді түсіну тұрғынға өз мәселесін сауатты көтеруге, ал мекемелерге шешімін заңға сүйеніп түсіндіруге мүмкіндік береді. Құқықтық мәдениеттің сапасы күнделікті қатынаста осы талаптардың сақталуынан көрінеді.
Жылысбаев Байсейіт Сабырұлы
Меркі аудандық ардагерлер кеңесінің төрағасы
