Ескі фотосуреттің артындағы жазу, отбасында сақталған қолөнер бұйымы немесе ауылдың бұрынғы атауы туралы әңгіме өткен кезең жөнінде дерек бере алады. Мұндай дүниелердің мәні олардың жасымен ғана өлшенбейді. Олар адамдардың қалай өмір сүргенін, қандай кәсіппен айналысқанын, нені қадірлегенін түсінуге көмектеседі. Мәдени мұраға қатысты конституциялық ұстанымдарды мен осы күнделікті байланыстан бастап түсіндірер едім.
Жаңа Конституцияның кіріспесінде тарихи сабақтастықты сақтау, мәдениет пен білім құндылықтарын бағдар ету туралы айтылған. Ал 3-бапта тарихи-мәдени мұраны сақтау мен төл мәдениетті қолдау мемлекет қызметінің негіз құраушы қағидаттарына енгізілген. Осы ұстанымдар өткеннің тәжірибесін танып, оны келесі ұрпаққа жеткізуге мән береді.
Конституцияның 40-бабы азаматтардың тарихи және мәдени мұраның сақталуына қамқор болуын, тарих пен мәдениет ескерткіштеріне ұқыпты қарауын міндеттейді. Мұндағы қамқорлық ұғымын кеңірек түсінген жөн деп санаймын. Ол тарихи нысанның сыртқы қалпын сақтаумен бірге, сол нысан туралы дұрыс мәліметтің ұрпаққа жетуіне ықылас танытуды да қамтитын қоғамдық мәдениетке негіз болады.
Өлке тарихын таныстыруда деректің дәлдігі маңызды. Бір оқиғаның қай жылы болғаны, фотосуреттегі адамдардың кім екені немесе белгілі бір бұйымның қандай мақсатта қолданылғаны анықталса, оның танымдық құндылығы артады. Сондықтан естелік пен құжаттық мәліметті ажыратып, әрқайсысының қайдан алынғанын көрсету пайдалы. Бұл — тарихи материалмен жұмыс істеуге қатысты ұсынатын кәсіби тәсілім.
Отбасылық мұрағатты реттеу де осы істің бір бөлігі бола алады. Суреттің шамамен түсірілген уақытын, орнын, ондағы адамдардың есімдерін жазып қою кейінгі ұрпаққа көмектеседі. Үлкендердің әңгімесін олардың келісімімен жазып алу жергілікті тарихтың тұрмыстық қырларын сақтауға мүмкіндік береді. Әсіресе күнделікті тіршілікке қатысты шағын деректер уақыт өте келе өлкенің өткенін түсіндіретін бағалы мәліметке айналуы ықтимал.
Музей мен кітапхана осындай деректердің мәнін ашатын орта ретінде маңызды. Музейдегі затты оның атауымен ғана таныстыру жеткіліксіз болуы мүмкін. Қалай жасалғанын, кім қолданғанын, қандай қажеттіліктен туғанын түсіндіргенде келуші өткен өмірдің ерекшелігін жақсырақ елестетеді. Ал кітапханадағы өлкетану әдебиеті жеке естелікті кең тарихи жағдаймен байланыстыруға көмектеседі.
Мектеп оқушыларын мұраны тануға қатыстыруда олардың жасына сай шағын тапсырмаларды қолдануға болады. Ауылдағы тарихи орын жөнінде мәлімет жинау, жергілікті шебердің жұмысымен танысу, көне тұрмыстық заттың қызметін сипаттау баланың байқағыштығын дамытады. Мұндай жұмыс кезінде дайын мәтінді қайталаудан гөрі, көргенін түсініп, өз сөзімен жеткізуге мүмкіндік берген жөн.
Конституцияның 22-бабында ана тілі мен төл мәдениетті қолдануға қатысты құқық бекітілген. Тіл мәдени мұраны жеткізудің негізгі құралдарының бірі. Жер-су атауының мағынасы, қолөнердегі ұғымдар, мақал-мәтелдер мен ауызша әңгімелер халықтың өмір тәжірибесін сақтайды. Олардың мазмұнын жас буынға түсінікті етіп жеткізу тілдік қорды да, тарихи танымды да толықтырады.
Мәдениеттің жалғасуы шығармашылықпен де байланысты. Дәстүрлі оюды зерттеген жас суретші оның құрылымын жаңа жұмысында қолдануы мүмкін. Халық әнін үйренген орындаушы шығарманың тарихына қызығады. Шеберден қолөнер тәсілін меңгерген бала материалдың қасиетін және жұмыстың ұқыптылықты қажет ететінін түсінеді. Осылайша мұра қазіргі адамның білімі мен шығармашылық тәжірибесіне қосылады.
Тарихи нысанға барудың да өзіндік мәдениеті бар. Белгіленген тәртіпті сақтау, заттарға ұқыпты қарау, аумақтың тазалығын қамтамасыз ету — мұраға құрметтің қарапайым көріністері. Ал нысан туралы ақпарат таратқанда сенімді дерекке сүйену оның қоғамдық танымдағы орнын дұрыс қалыптастыруға көмектеседі. Мұндай дағдыларды балалармен бірге үйрену олардың жауапкершілігін арттырады.
Мен мәдени мұраның сақталуын ұрпақтар арасындағы білім алмасу ретінде қарастырамын. Үлкен буынның естелігі, маманның зерттеуі, ұстаздың түсіндіруі және жастың қызығушылығы бір-бірін толықтырады. Жаңа Конституцияда тарихи-мәдени сабақтастыққа берілген мән осы байланысты күнделікті өмірде жалғастыруға негіз болады. Өткенді түсініп таныған адам өз өлкесінің мәдени ерекшелігін де тереңірек сезінеді.
Тулақбаев Нұржан
Меркі аудандық мәдениет үйінің директоры
