Жаңа Конституцияның мазмұнын білім саласы тұрғысынан қарастырғанда, мен адам капиталын дамытуға берілген орынға назар аударамын. Адамның білімі, кәсіби дайындығы, жаңа дүниені игеруге қабілеті қоғамның мүмкіндігін кеңейтеді. Сондықтан білім мен ғылымның конституциялық құндылықтар қатарында аталуы мектепте басталып, адамның бүкіл өмірі бойы жалғасатын ізденіске мән береді.
Конституцияның 3-бабында адам капиталын, білімді, ғылымды және инновацияны дамыту мемлекет қызметінің стратегиялық бағыты деп танылған. Осы төрт ұғымның қатар берілуінің өзара байланысы бар. Білім адамның түсінігін қалыптастырады, ғылым жаңа құбылыстың сырын ашады, ал инновация жинақталған білімді тәжірибеде қолдануға мүмкіндік береді. Мұның барлығы адамның ойлауына, ізденісіне және білігіне сүйенеді.
Осы норманы түсіндіруде білім алудың ұзақ мерзімді сипатын ашу маңызды деп санаймын. Мектепте меңгерілген дағды кейін мамандық таңдауға, кәсіби ортаға бейімделуге және жаңа технологияны қолдануға көмектеседі. Оқығанын түсіну, мәліметтерді салыстыру, қорытынды жасау, ойын жүйелі жеткізу кез келген салада қажет. Мұндай қабілеттер бір сабақта қалыптаспайды. Олар күнделікті оқу, жаттығу және тәжірибе арқылы дамиды.
Ауыл өмірінің өзі танымға арналған көптеген мүмкіндік ұсынады. Бала өсімдіктің қалай өсетінін бақылай алады, ауа райының өзгерісін күнделікке түсіреді, өлке тарихына қатысты дерек жинайды. Мұндай жұмыс қарапайым көрінгенімен, зерттеудің бастапқы тәсілдерін меңгертеді. Оқушы бақылау мен болжамның айырмасын түсінеді, деректі реттеуді үйренеді, жасаған тұжырымын түсіндіруге дағдыланады.
Меніңше, ғылыми ойлауға қызығушылықты осындай шағын қадамдардан қалыптастырған орынды. Мәселен, мектеп ауласындағы бірнеше ағаштың маусымдық өзгерісін бақылау биологияға қызығушылық оятуы мүмкін. Ауылдың ескі фотосуреттерін жинақтап, түсірілген уақытын анықтау тарих пен өлкетануға жетелейді. Ал су шығынын қарапайым есеппен салыстыру математика мен табиғатты ұқыпты пайдаланудың байланысын көрсетеді. Бұл мысалдар Конституциядағы стратегиялық бағыттың білім беру ісінде қалай жалғасын таба алатынын аңғартады.
Конституцияның 33-бабы мемлекеттік оқу орындарында ақы төлемей орта білім алу кепілдігін бекітеді. Сондай-ақ жалпыға міндетті білім беру стандарттарын белгілеуді көздейді. Білімнің конституциялық негізін түсіндіргенде осы норманы адамның қабілетін дамытуға арналған ортақ мүмкіндікпен байланыстырар едім. Мектеп балаға жүйелі білім беріп, оның әрі қарай ізденуіне қажетті негіз қалыптастырады.
Оқу мәдениетінің дамуына отбасы мен кітапхананың ықпалы да зор. Үйде бірге кітап оқу, оқылған шығарма туралы әңгімелесу, баланың байқаған жаңалығын тыңдау танымдық қызығушылықты қолдайды. Кітапханадағы өлкетану қоры, әдеби кездесулер мен тақырыптық көрмелер мектептегі білімді толықтыра алады. Осындай байланыс арқылы оқу адамның күнделікті өмірінің табиғи бөлігіне айналады.
Жаңа Конституцияның 23-бабында ғылыми, техникалық және көркем шығармашылық еркіндігіне кепілдік берілген. Білім мен шығармашылықтың қатар дамуы маңызды. Бір оқушы тәжірибе жасауға қызықса, екіншісі сурет, музыка немесе әдебиет арқылы өз қабілетін танытады. Қабілеттің әртүрлі болуын ескеру адамның өзіне жақын бағытты табуына көмектеседі.
Бұл ретте технологияны меңгеру мен ойлау мәдениетін бірге дамыту қажет деп есептеймін. Құралдың мүмкіндігін білу оны орынды қолдануға ұласқанда пайдалы. Мысалы, цифрлық бағдарлама арқылы өлке туралы мәліметті жинақтауға, шағын зерттеудің нәтижесін көрнекі көрсетуге немесе шығармашылық жоба жасауға болады. Технология осылайша білімді қолдану тәсілін кеңейтеді.
Үздіксіз білім алу ересек адамға да қажет. Жаңа әдісті үйрену, кәсіби әдебиет оқу, тәжірибені толықтыру маманның өз ісін тереңірек түсінуіне мүмкіндік береді. Білімге ықыласы бар ортада жас буын да ізденістің құндылығын күнделікті үлгіден көреді. Осы тұрғыдан алғанда білімді қолдау мектеп пен жоғары оқу орнының аясынан кең ұғымға айналады.
Жаңа Конституциядағы білім мен ғылымға қатысты ұстанымды мен осындай сабақтастық арқылы түсіндіремін. Баланың алғашқы қызығушылығы, мұғалімнің бағыт беруі, маманның кәсіби ізденісі және зерттеушінің жаңалығы бір-бірімен байланысады. Осы байланысты нығайту адамның әлеуетін ашуға, ал қоғамның жинақталған білімді пайдалы іске айналдыруына мүмкіндік береді.
Нұралиев Алихан Атыханұлы
Меркі тынысы газетінің редакторы
